Szybkie czytanie: skąd się wzięło, co zmierzono i którym rekordom wierzyć

Wyobraź sobie salę, w której ktoś przerzuca strony tak szybko, że szelest przypomina wachlarz. Po minucie zamyka książkę i oznajmia, że ma ją za sobą. Publiczność klaszcze. Ale co dokładnie się wydarzyło: przeczytał, przejrzał czy pokazał numer?

Z takiej sceny wyrosła cała branża, a razem z nią liczby, które krążą po internecie od dziesięcioleci. Idę tu od początku: skąd wzięło się szybkie czytanie, jakie założenia po drodze okazały się błędne i które rekordy da się sprawdzić. Przy każdej informacji zaznaczam, na czym stoi: na badaniu, na doniesieniu z prasy czy na deklaracji.

Od czego zaczęło się badanie czytania?

Zacznijmy od oczu, bo to one dały początek całej opowieści. Czytając, nie sunie się wzrokiem płynnie po linijce. Oko zatrzymuje się, robi skok, zatrzymuje się znowu. Postoje trwają przeciętnie około ćwierć sekundy, a same skoki około jednej dziesiątej sekundy. Te skoki nazywamy sakadami.

Nazwę wprowadził francuski okulista Louis-Émile Javal i do dziś bywa przedstawiany jako człowiek, który jako pierwszy zmierzył ruchy oczu przy czytaniu. Autorzy artykułu w Journal of Eye Movement Research przekonują, że Javal nigdy tego nie twierdził, a przypisano mu to przez błędne odczytanie książki Hueya z 1908 roku. Drobiazg, a mówi wiele: w tej dziedzinie nawet historia bywa powtarzana z drugiej ręki.

Mechanikę czytania opisywano więc w laboratoriach na długo przed pierwszą szkołą szybkiego czytania. Szkoły przyszły później i obiecały więcej, niż laboratoria kiedykolwiek wykazały.

Kim była Evelyn Wood i jak z kursu zrobiła się branża?

Evelyn Wood urodziła się w 1909 roku w stanie Utah i była nauczycielką. Według wersji, którą opisuje Wikipedia, wszystko zaczęło się od jej profesora: przekartkował jej pracę magisterską w zawrotnym tempie, a potem zadał pytania świadczące o pełnym zrozumieniu. Wood zaczęła szukać ludzi czytających naturalnie bardzo szybko i obserwowała ich przez około dwa lata. W 1958 roku zauważyła, że przesuwanie dłoni po stronie pomaga oczom płynnie podążać po tekście. Ręka stała się wskaźnikiem.

W 1959 roku Evelyn i jej mąż Doug uruchomili w Waszyngtonie szkołę Reading Dynamics. Firma rosła szybko: w 1962 roku małżonkowie sprzedali ją, a w 1967 działała już w 67 miastach. W szczytowym okresie miała około 150 oddziałów w Stanach i 30 w Kanadzie. Kursy reklamowała telewizja. Na zajęcia chodzili senatorowie, a prezydent Nixon zorganizował szkolenie dla pracowników Białego Domu.

Do tej historii przykleił się John F. Kennedy. Powtarza się, że czytał 1200 słów na minutę. Według Skeptoida liczba pochodzi z szacunku rzuconego od niechcenia reporterowi tygodnika Time. Szkoła Evelyn Wood nigdy go nie mierzyła i sama mówiła, że czytał prawdopodobnie 700-800 słów na minutę. Ronald Carver szacował, że 500-600, a przy samym przeglądaniu tekstu do tysiąca. Kennedy nie miał z firmą formalnych związków.

Sama Wood deklarowała, że czyta 2700 słów na minutę. Już na wczesnym etapie wykładowca z Harvard Business School kwestionował jej dane, a głośny artykuł w Saturday Evening Post nosił tytuł „Speed Reading Is The Bunk”. Zastrzeżenia w dużej mierze zignorowano, bo prasa i telewizja przyjmowały obietnice bez sprawdzania.

Które założenia okazały się błędne?

Przegląd badań z 2016 roku, który opublikowali Rayner, Schotter, Masson, Potter i Treiman w czasopiśmie Psychological Science in the Public Interest, jest dziś najczęściej przywoływanym podsumowaniem tematu. Autorzy zestawili obietnice szkół szybkiego czytania z literaturą naukową. Oto, co wyszło:

W badaniach:

• Oczy nie są wąskim gardłem. Ruchy oczu zajmują nie więcej niż 10% czasu czytania. Najwięcej czasu pochłania rozpoznawanie słów i składanie ich w zdania.
• Tempo i zrozumienie idą w parze. Im mniej czasu na tekst, tym słabsze rozumienie. Dorośli czytelnicy czytają zwykle 200-400 słów na minutę.
• Jedno słowo naraz na środku ekranu zwykle pogarsza rozumienie, bo nie da się wrócić do wcześniejszego fragmentu.
• Rzekomo błyskawiczni czytelnicy zwykle dobrze znają temat tekstu. Wiedza wstępna robi sporą część roboty.
• Techniki z reklam (eliminowanie wewnętrznego wymawiania słów, grupowanie wyrazów, poszerzanie pola widzenia) autorzy odrzucają, według opisu przeglądu na Wikipedii.

Jest też druga strona, którą trzeba zapisać, żeby tekst nie zrobił się wyłącznie rozczarowujący. Przeglądanie tekstu, gdy celem jest ogólny sens, działa. W badaniu Duggana i Payne'a z 2009 roku przeglądanie dało lepsze zrozumienie głównych myśli niż zwykłe czytanie połowy tekstu. Przy mniej ważnych informacjach różnicy nie było. Z kolei praca z 2018 roku wskazuje, że przeszkoleni czytelnicy mają niewielką przewagę w tempie i zrozumieniu nad nieprzeszkolonymi, którzy przeglądają tekst. To skromne wyniki, ale prawdziwe.

Ile słów na minutę i kto to sprawdził?

Teraz część, która budzi najwięcej emocji. Liczby z kilku źródeł ułożyłem od najlepiej sprawdzonych do tych, które trzeba przyjmować na słowo. Wykres ma skalę logarytmiczną, bo na zwykłej pomiary naukowców skurczyłyby się do kreski przy lewej krawędzi.

Pomiary w badaniach

Przeciętny dorosły czyta 200-400 słów na minutę. Ronald Carver przebadał cztery grupy szybkich czytelników i żaden z tych gwiazdorów nie przekroczył 600 słów na minutę przy zrozumieniu powyżej 75%. Według opisu jego prac najszybsi absolwenci uczelni dochodzili do około 600 słów na minutę, najwyżej dwa razy szybciej niż najwolniejsi.

Mistrzostwa i rekordy krajowe

Na mistrzostwach świata w szybkim czytaniu czołówka czyta zwykle 1000-2000 słów na minutę, przy zrozumieniu rzędu 50% lub więcej. Anne Jones, sześciokrotna mistrzyni świata, ma w Wikipedii wpis 4200 słów na minutę, z tekstem znanym wcześniej i 67% zrozumienia. Dla części pedagogów 50% zrozumienia to wynik bezużyteczny.

Na początku 2018 roku słoweński uczeń Gašper Dimnik ustanowił krajowy rekord: 8523 słowa w minutę. Poprzedni wynosił 3928 i należał do Briny Poropat. Wynik liczył się tylko wtedy, gdy zawodnik zrozumiał co najmniej 60% tekstu. Taka reguła jest jasna: wiadomo, jaki jest próg.

W grudniu 2024 roku media poinformowały, że rumuńska nauczycielka Teodora Voinescu z Braszowa została najszybszą czytelniczką świata na 33. Mistrzostwach Świata w Szybkim Czytaniu w Stambule. Przeczytała ponad 130 stron w 30 minut, a potem szczegółowo odpowiedziała na 20 pytań o treść. Książka była dla uczestników nieznana do początku zawodów. Artykuł nie podaje wyniku w słowach na minutę.

A Polska? W źródłach, do których mogę odesłać, nie ma polskiego rekordu z jasnymi zasadami pomiaru. Fundacja Otwarty Umysł organizuje zawody dla uczniów (w kwietniu 2023 roku w Zielonej Górze były cztery konkurencje, wśród nich tworzenie map myśli), ale w dostępnym komunikacie nie ma wyników ani opisu sprawdzania zrozumienia. Pada za to liczba 35 tysięcy słów na minutę dla rekordzistów, bez nazwiska i bez metody.

Guinness i deklaracje

Howard Berg figuruje w księdze Guinnessa z wynikiem 25 000 słów na minutę. Skeptoid zauważa, że jego telewizyjne pokazy nigdy nie zbliżyły się do tej liczby, a w 1990 roku amerykańska Federalna Komisja Handlu pozwała go za wprowadzające w błąd reklamy. Badanie z zaślepieniem pokazało, że klienci zyskali dużo mniej, niż obiecywał, a najszybsi z testowanych dochodzili do 800 słów na minutę. Mark Seidenberg ocenia twierdzenia o 25 000 jako niemożliwe, biorąc pod uwagę podstawowe fakty o oczach i tekstach.

Maria Teresa Calderon deklaruje 80 000 słów na minutę przy stuprocentowym zrozumieniu. Wikipedia zaznacza, że takie wpisy nie mają weryfikacji znanej ze zwykłych rekordów świata. Według tego samego źródła Guinness nie podaje swoich standardów dla szybkiego czytania i przestał dodawać nowych szybkich czytelników. W 2015 roku organizacja Memoriad ogłosiła własne zasady rekordów w tej dyscyplinie.

Jak czytać takie liczby?

Liczba podana bez tekstu, testu zrozumienia i sposobu liczenia słów jest hasłem reklamowym. Przy każdym rekordzie zadaję cztery pytania:

• Jaki to był tekst i czy badany znał go wcześniej?
• Jak sprawdzono zrozumienie i jaki próg zaliczał wynik?
• Kto liczył słowa i czy ktoś niezależny to widział?
• Czy wynik powtórzono w innych warunkach?

Przekartkowana książka, której treść znasz z filmu, daje świetne tempo i zerową wartość pomiaru. Krytycy zwracają uwagę, że tekst przeczytany lub wyuczony wcześniej można „pokonać” samym przewracaniem stron 🙂

Dlaczego tak trudno rzetelnie zbadać prawdziwy trening?

Tu dochodzimy do tego, czego nie wyczytasz z samych liczb. Rzetelne badanie wymaga zmieniania jednej rzeczy naraz i mierzenia jej w stałych warunkach. Prawdziwy trening szybkiego czytania, daleki od sztuczki z palcem po stronie, składa się z wielu części, które działają razem i w innych proporcjach u różnych ludzi: ze strategii czytania pod konkretny cel (przeglądam, wybieram, czytam dokładnie), ze słownictwa, z wiedzy o temacie, z nawyków pracy z notatką.

Do tego dochodzi dopasowanie. Na szkoleniu zawsze trzeba choć trochę zmienić program pod konkretną grupę: inaczej zaczyna student przed sesją, inaczej prawnik, który codziennie czyta umowy, a jeszcze inaczej uczeń, który chce rozumieć lektury. Eksperyment z jednym, z góry ustalonym zestawem ćwiczeń takiego dopasowania nie ma.

Zupełnie inną motywację ma człowiek, który przychodzi na szkolenie sam z siebie, bo chce się uczyć, a inną ktoś, kto bierze udział w eksperymencie i dostaje za to 50 dolarów.

Tak to wygląda z mojej perspektywy trenera, a w badaniach jest to zmienna, której prawie nie widać na wykresach. Pierwszy człowiek ćwiczy między zajęciami, dopytuje, wraca do materiału. Drugi robi to, co trzeba, żeby dostać wynagrodzenie. Wyniki obu grup trudno więc wrzucić do jednego worka i nazwać jednym pomiarem skuteczności treningu.

Czy to znaczy, że badania się mylą? Nie. Przegląd Raynera i współautorów uczciwie mówi, co potwierdzono: drogi na skróty nie ma, a tempo ze zrozumieniem rośnie dzięki czytaniu, słownictwu i wiedzy. Zostaje pytanie, na które w tych pracach nie ma odpowiedzi: co potrafi dobrze dopasowany, wieloczęściowy trening u ludzi, którzy sami chcą się uczyć? Moje stanowisko jest takie: trzymaj się faktów i sprawdzaj każdą liczbę, ale nie zamykaj tematu, który ma więcej warstw niż pojedynczy eksperyment.

Zobacz też: Pamięć i mnemotechniki: od legendy o Symonidesie do mistrzostw świata oraz Efektywna nauka: co to znaczy i komu się przydaje.

Źródła

• APS: omówienie przeglądu Raynera i in. (2016)
• Skeptoid, odcinek 229: Speed Reading
• Wikipedia: Speed reading (źródło wtórne, dane o rekordach i badaniach)
• Wikipedia: Evelyn Wood (teacher)
• Journal of Eye Movement Research: Did Javal measure eye movements during reading?
• RTV Slovenija: rekord Słowenii 8523 słowa na minutę
• Romania Insider: najszybsza czytelniczka świata, grudzień 2024
• Lubuskie.pl: zawody w szybkim czytaniu w Zielonej Górze (2023)